28.05. 2024
Fałsz, iluzja… kobiety i pieniądze – wykłady Grażyny Bastek
4 / 06 / 2024

14:00 – Gdzie jest obraz? O iluzji w sztuce malarskiej
wykład dla młodzieży

Fascynacja malarską iluzją sięga czasów antycznych. Starożytna koncepcja sztuki oparta była na przekonaniu, że obrazy powinny naśladować naturę, a artyści doskonalić środki w jej odzwierciedlaniu. Z zachowanych opisów i anegdot wynika, że ówcześni malarze tworzyli dzieła realistyczne, a nawet hiperrealistyczne, których celem było oszukanie widzów, zatarcie granicy pomiędzy tym, co namalowane, a tym co prawdziwe.

Malowidła iluzjonistyczne powstawały w sztuce europejskiej w wielu odmianach i w różnych czasach. Doskonały wyraz znalazły w XV wieku, kiedy to włoska koncepcja perspektywy linearnej spotkała się z drobiazgowym odzwierciedlaniem rzeczywistości, wypracowanym przez mistrzów niderlandzkich za pomocą techniki olejnej. Od tego czasu powstały obrazy, które historycy sztuki określili później mianem trompe-l’oeil (złudzenie oka).

W czasach przed fotografią malarze prześcigali się w sztuce iluzji. Wykład będzie opowieścią o najdoskonalszych jej realizacjach od antyku aż po współczesny street art.

18:00 – Ile za sztukę? O wartości dzieł sztuki dawniej i dzisiaj
wykład dla dorosłych

Co powoduje, że kawałek płótna lub deski zamalowany farbami osiąga dzisiaj wyjątkowo wysokie ceny i czy zawsze tak było? 450 milionów dolarów to kwota, jaką w 2017 roku zapłacono za „Salvatora Mundi” Leonarda da Vinci. To więcej niż koszt luksusowych rezydencji mieszczących się w najdroższych lokalizacjach świata.

W czasach średniowiecznych i nowożytnych malowidła nie były najdroższymi dziełami sztuki. W inwentarzu Medyceuszy z 1492 roku wymienionych i oszacowanych jest wiele dóbr. Znacznie wyżej niż malowidła cenione były tam tapiserie, antyczne kamee, kamienne wazy i różnego rodzaju curiositá, dziwy natury, umieszczone w misternych konstrukcjach i oprawach, jak np. strusie jaja, czy rogi jednorożca (w rzeczywistości kły narwala).
Rembrandt, który z impetem wszedł na rynek sztuki w Amsterdamie na początku lat 30. XVII wieku, kupił dom za 13 000 guldenów, natomiast domek dla lalek Petroneli Oortman (1686-1710, Rijksmuseum, Amsterdam) z pełnym, zbieranym latami wyposażeniem, przez spadkobierców właścicielki został sprzedany za 30 000 guldenów, a więc za cenę prawdziwego domu i to przy jednym z głównych kanałów Amsterdamu.

Przedmiotem wykładu będą wartości dzieł sztuki, to ile płacono za nie dawniej, a ile dzisiaj. Będzie to zarazem opowieść o  wartościach dzieł sztuki, a zarazem o zmieniających się gustach i preferencjach.

 

5 / 06 / 2024

14:00 – Słynne malarki i ich dzieła
wykład dla młodzieży

Anonimowa grupa Guerrilla Girls powstała w 1985 roku, w buncie przeciw dyskryminacji kobiet w instytucjach sztuki. Artystki zwróciły uwagę, jak niewiele kobiet zarządza muzeami i galeriami oraz jak mała liczba ich dzieł jest w nich wystawiana. W 1989 roku powstał najsłynniejszy plakat grupy. Wielka Odaliska Jeana-Auguste’a-Dominique’a Ingresa (1814, Luwr, Paryż) ma na nim maskę goryla, a napis brzmi: „Czy kobiety muszą być nagie, aby dostać się do Met Museum? Mniej niż 5 procent twórców w części nowożytnej to kobiety, ale 85 procent aktów jest kobiecych.”

Metropolitan Museum nie zmieniło pod wpływem Guerrilla Girls galerii stałych i proporcji eksponowanych tam kobiecych i męskich aktów. Polityczna poprawność nie zmienia bowiem dziejów sztuki – w czasach nowożytnych niewiele było malarek, i całkowicie niewyobrażalne było to, że mogłyby malować męskie akty. Pytanie aktywistek Guerrilla Girls: „Czy kobiety muszą być nagie, aby dostać się do Met Museum?”, pojawiło się osiemnaście lat po słynnym pytaniu Lindy Nochlin, amerykańskiej historyczki sztuki, która zrewolucjonizowała dyscyplinę wydanym w 1971 roku eseju: „Dlaczego nie było wielkich artystek?”.

Te dwa silne wystąpienia – naukowe i artystyczne, zmieniły postrzeganie sztuki kobiet. Karty historii sztuki wypełniły się nazwiskami malarek czasów nowożytnych. Na wykładzie zaprezentowane będą najsłynniejsze z nich: Sofonisba Anguissola, Lavinia Fontana, Artemisia Gentileschi, Judith Leyster.

18:00 Słynni fałszerze i ich dzieła
wykład dla dorosłych

Han van Meegeren, Elmyr de Hory, Thomas Patrick Keating, John Myatt, Eric Hebborn, Robert Driessen, Wolfgang Beltracchi, Ken Perenyi – nie są to osoby powszechnie znane w świecie sztuki, a to ich dzieła można było, a wielu przypadkach nadal można, podziwiać w galeriach i muzeach sztuki na świecie. Tyle tylko, że nie pod tymi nazwiskami. To najlepsi fałszerze XX i XXI wieku.

Podrabianie dzieł sztuki nie jest zjawiskiem nowym. Fałszerstwa są tak stare, jak sama sztuka. Celem jest zazwyczaj zysk, a niekiedy stoją za nimi ambicje zdolnych warsztatowo, ale niedocenionych artystów, którzy czerpią satysfakcję z oszukania znawców i kolekcjonerów. Wysokie ceny za dzieła słynnych mistrzów powodują, że ich fałszowanie jest przedsięwzięciem bardzo zyskownym.

Dlaczego publiczność woli jednak obcować z oryginalnymi dziełami, a nie ich naśladownictwami? Dla wielbicieli sztuki i znawców liczy się bowiem innowacyjność i kreatywność, a nie umiejętność mechanicznej imitacji. Fałszerze posiadają ogromne zdolności naśladowcze i warsztatowe, potrafią wytworzyć obraz w stylu wybranego malarza, opierając się jednak na tematach, motywach i stylu, który nie jest ich własny. Wypracowanie warsztatu fałszerza nie jest łatwe i proste. Talent fałszerzy nie jest jednak doceniany, w cenie nadal znajduje się wytworzona we włoskim renesansie koncepcja invenzione. Kreatywność stawiana jest ponad umiejętności mechanicznego naśladowania.

Dr Grażyna Bastek

Historyczka sztuki i publicystka. Pracuje w Muzeum Narodowym
w Warszawie, jest również wykładowczynią w Instytucie Historii Sztuki i na Podyplomowych Studiach Muzealniczych UW oraz w Akademii Teatralnej w Warszawie. Specjalizuje się
w historii nowożytnego malarstwa europejskiego i w technikach dawnych mistrzów. Jest autorką książki „Warsztaty weneckie w drugiej połowie XV i w XVI wieku. Bellini, Giorgione, Tycjan, Tintoretto”, Warszawa 2010.

Zajmuje się popularyzacją sztuki, jej eseje o malarstwie ukazywały się w: „Newsweek Historia”, „Vogue Polska”, „Przekroju” i „Dwutygodniku.pl”. W II programie Polskiego Radia współtworzy audycję „Jest taki obraz”. W 2020 roku wydała dwa tomy esejów o malarstwie „Rozmowy obrazów”, w których dzieła mistrzów dawnych i nowoczesnych połączone są za sprawą podejmowanych tematów lub środków artystycznych. Książki te nagrane są również w postaci audiobooka, a czyta je autorka.

Prowadzi stronę www: Grażyna Bastek. Galeria Osobliwości oraz podcast „Po co sztuka?”

 

Fot: Jacek Poremba